KẾT QUẢ ĐIỀU TRA KIẾN THỨC BẢN ĐỊA VÀ THU THẬP NGUỒN GEN CÂY TRỒNG TẠI TỈNH ĐẮK LẮK NĂM 2024

Abstract

Dak Lak province, located in the heart of Vietnam’s Central Highlands, is characterized by diverse natural conditions and rich cultural heritage. It is home to many indigenous ethnic communities such as E De, M’Nong, Gia Rai, Tay and Nung. Over generations, these communities have developed and preserved a wealth of traditional knowledge related to the cultivation, preservation and utilization of traditional crop varieties. Among them, upland rice, maize, bitter apple and sponge gourd are not only integral to local livelihoods and cuisine but also hold significant genetic value for conservation and crop improvement. To document and safeguard these valuable genetic resources, the Plant Resources Center conducted surveys and collected germplasm of rice, maize, bitter apple and sponge gourd from 12 communes in six districts: Buon Don, Krong Bong, Ea Kar, Lak, Krong Ana and Krong Pak of Dak Lak province. A total of 55 accessions were collected, including 24 rice, 15 maize, 9 bitter apple, and 7 sponge gourd accessions. Most of the accessions were provided by the E De and M’Nong ethnic groups, with additional rice samples contributed by the Tay and Nung communities. The cultivation of these local varieties is mainly based on traditional shifting cultivation practices: slashing, burning, direct seeding, manual tending, and harvesting using simple tools. Notably, rice is threshed by hand directly in the field instead of using sickles or reaping, a practice that reduces seed loss due to easy shattering and aligns with local farming customs. Based on the survey results, the research team identified several representative germplasms of rice, maize, bitter apple and sponge gourd for developing in-situ conservation models in local communities, thereby contributing to the sustainable preservation and utilization of the Central Highlands’ valuable plant genetic resources.

Tóm tắt

Tỉnh Đắk Lắk nằm ở trung tâm vùng Tây Nguyên, sở hữu điều kiện tự nhiên và văn hoá đa dạng, là nơi sinh sống của nhiều cộng đồng dân tộc bản địa như: Ê Đê, M’Nông, Gia Rai, Tày, Nùng… Qua nhiều thế hệ, các cộng đồng này đã hình thành và lưu giữ kho tàng kiến thức bản địa phong phú liên quan đến canh tác, bảo quản và sử dụng các giống cây trồng truyền thống. Trong đó, lúa rẫy, ngô, cà đắng và mướp hương là những loại cây vừa gắn bó mật thiết với đời sống sản xuất và ẩm thực, vừa mang giá trị di truyền quan trọng cho bảo tồn và chọn giống. Nhằm ghi nhận và bảo tồn các nguồn gen quý này, Trung tâm Tài nguyên thực vật đã tiến hành điều tra và thu thập nguồn gen lúa, ngô, cà đắng, mướp hương tại 12 xã thuộc 6 huyện: Buôn Đôn, Krông Bông, Ea Kar, Lắk, Krông Ana và Krông Pắc của tỉnh Đắk Lắk. Kết quả, đã thu thập được 55 mẫu giống, bao gồm 24 mẫu lúa, 15 mẫu ngô, 9 mẫu cà đắng và 7 mẫu mướp hương. Phần lớn mẫu giống do đồng bào Ê Đê và M’Nông cung cấp, riêng mẫu lúa còn được bổ sung từ đồng bào Tày và Nùng. Phương thức canh tác các giống bản địa này chủ yếu theo tập quán nương rẫy truyền thống: Phát rẫy, đốt rẫy, tra hạt, chăm sóc và thu hoạch bằng công cụ thô sơ. Đặc biệt, lúa được tuốt hạt bằng tay ngay trên nương thay vì dùng liềm hoặc hái, nhằm hạn chế thất thoát do hạt dễ rụng và phù hợp với tập quán sản xuất. Từ kết quả điều tra, một số nguồn gen tiêu biểu của lúa, ngô, cà đắng và mướp hương đã được đề xuất để xây dựng mô hình bảo tồn tại chỗ ở địa phương, góp phần duy trì và khai thác bền vững nguồn tài nguyên di truyền quý của vùng Tây Nguyên.