THU THẬP, ĐÁNH GIÁ VÀ XÁC ĐỊNH GIÁ TRỊ ỨNG DỤNG NGUỒN GEN LÚA MẸ TRÊN ĐẤT LÚA HAI VỤ Ở TỈNH BÌNH THUẬN

Abstract

Me variety rice is one of the traditional upland rice varieties which is cultivated by ethnic minority communities at mountainous comunes in Binh Thuan province. Because it has been cherished, its conservation and cultivation also are the noble mission of villiage elder, tribal chieft or the head of large families. The survey of genetic resources of Me variety rice at Phan Lam commune and Phan Son commune showed that there were four lines of Me varieties of rice were planted. They are Me Bong, Me Trang, Me Vang and Me Den. Me Bong variety has been widely cultivated by the K’Ho and Me Vang variety has been mostly cultivated by the Raglai. The genetic resources of Me varieties rice are traditionally cropped on garden land or high paddy fields. The total area was estimated at 2.5 - 3.0 ha and the yield is very low too (0.5 – 0.8 ton/ha). Becase of this circumstance, the quality of genetic resources of Me rice variety has been critically degraded and will be in the lost soon. After the harvest, the grain is retained for the next season. The remaining part is mostly used in special occasions such as holiday, worshipping ancestors, making a sacrifice to their gods. Me rice variety rice has distinct features and characteristics, large grain size (35 - 36 grams/1000 grains), opaque white color like sticky rice; the cooked rice is long, soft, spongy and has the aroma of cinnamon. The results of the value application of Me variety rice of genetic resource on the two season rice system considered that: after the Summer - Autumn season, from end of August to begin of September has been the most suitable for cropping Me rice variety. If we sow it at that time the yield will get 4 ton/ha and maintain the quantity of cooked rice. When Me variety rice is planted on the two season rice system, the productive effectiveness will be enhanced, their habit of cropping also will be changed correctly! This is the most important method to get the harmonious utility and to conserve the genetic resources Me rice variety sustainably for serving the ethnic minority communities’s cultural spirituality demand.

Tóm tắt

Lúa Mẹ thuộc nhóm lúa rẫy cổ truyền, được đồng bào dân tộc tại các xã miền núi tỉnh Bình Thuận rất trân quý nên việc giữ gìn, gieo trồng là nghĩa vụ thiêng liêng của các già làng, trưởng tộc hoặc trưởng gia đình lớn. Kết quả khảo sát nguồn gen lúa Mẹ ở xã Phan Lâm và Phan Sơn cho thấy, có 4 giống lúa Mẹ là: Mẹ Bông, Mẹ Vàng, Mẹ Trắng và Mẹ Đen; giống Mẹ Bông được người K’Ho gieo trồng phổ biến, còn người Raglai thì chủ yếu trồng giống Mẹ Vàng. Nguồn gen lúa Mẹ được canh tác theo tập quán trên đất vườn, ruộng cao với diện tích chỉ còn khoảng 2,5 - 3,0 ha và năng suất rất thấp (0,5 - 0,8 tấn/ha), chất lượng suy giảm và đứng trước nguy cơ bị tuyệt chủng do không cạnh tranh được với nguồn gen lúa cải tiến. Hạt lúa Mẹ sau thu hoạch được giữ một phần để làm giống cho vụ sau, phần còn lại chủ yếu sử dụng vào các dịp lễ, Tết, thờ cúng tổ tiên và thần linh. Gạo lúa Mẹ có tính đặc trưng và rất khác biệt, kích thước hạt lớn (35 - 36 g/1.000 hạt), màu trắng đục, cơm nở dài, mềm, xốp và thơm mùi quế. Kết quả đánh giá giá trị ứng dụng của nguồn gen lúa Mẹ trên chân ruộng cao, 2 vụ lúa/năm cho thấy, gieo trồng lúa Mẹ từ cuối tháng 8 đến đầu tháng 9, sau vụ lúa hè thu là phù hợp nhất và có thể cho năng suất hơn 4 tấn/ha mà vẫn giữ ổn định phẩm chất. Canh tác lúa Mẹ trên đất 2 vụ lúa sẽ làm tăng hiệu quả sản xuất và có tác động trực quan nhất vào việc thay đổi tập quán gieo trồng của người dân, là giải pháp cần thiết để đạt được sự hài hòa về lợi ích canh tác và duy trì bền vững nguồn gen lúa Mẹ phục vụ nhu cầu văn hóa tâm linh của đồng bào các dân tộc thiểu số tại các xã miền núi ở tỉnh Bình Thuận.