XÁC ĐỊNH THỜI ĐIỂM TÍCH VÀ XẢ NƯỚC CỦA HỒ TONLE SAP QUA PHÂN TÍCH LƯU LƯỢNG THEO TUẦN TẠI CÁC TRẠM KRATIE, TÂN CHÂU VÀ CHÂU ĐỐC

Abstract

This study analyzes the weekly discharge variations (ΔQ) during 1980 - 2024 using observed data from the Kratie, Tan Chau and Chau Doc stations hydrological stations to identify the timing and dynamics of water storage and release of the Tonle Sap lake. The discharge difference was defined as ΔQ = (Q_TanChau + Q_ChauDoc) - Q_Kratie and examined for two periods: 1980 - 2009 (pre-mainstream dams) and 2010 - 2024 (post-dam construction). Results reveal that the Tonle Sap continues to maintain its natural dual-phase regulation, yet the storage-release cycle has become phase-shifted and flattened. The storage phase starts about half a month earlier, while the release phase occurs 1 - 2 weeks later, and the amplitude of ΔQ has decreased from 13.5 × 10³ to 12.0 × 10³ m³/s. The Mann - Kendall trend test indicates a statistically significant (p < 0.05) decline in both ΔQ minima and maxima, evidencing the progressive weakening of the lake’s natural regulation capacity. These changes reflect the combined impacts of upstream dam operations, altered monsoon timing and climate change, leading to reduced dry-season baseflow and earlier salinity intrusion in the Mekong delta. The weekly ΔQ approach proves effective in detecting short-term hydrological fluctuations and phase shifts, providing a robust scientific basis for transboundary water management and adaptive flow regulation in the lower Mekong basin.

Tóm tắt

Nghiên cứu này phân tích chuỗi lưu lượng thực đo giai đoạn 1980 - 2024 tại các trạm Kratie, Tân Châu và Châu Đốc nhằm xác định biến động ΔQ theo tuần và thời điểm tích - xả nước của hồ Tonle Sap. Dữ liệu được tổng hợp thành chuỗi ΔQ = (Q_TânChâu + Q_ChâuĐốc) - Q_Kratie và chia thành 02 giai đoạn: 1980 - 2009 (trước thủy điện dòng chính) và 2010 - 2024 (sau khi nhiều hồ chứa vận hành). Kết quả cho thấy, hồ Tonle Sap vẫn duy trì 02 pha điều tiết tự nhiên, nhưng chu kỳ tích - xả đã bị kéo giãn và trễ pha rõ rệt. Pha tích nước xuất hiện sớm hơn khoảng nửa tháng, trong khi pha xả muộn hơn 1 - 2 tuần, biên độ ΔQ giảm từ 13,5 × 10³ xuống 12,0 × 10³ m³/s. Kiểm định Mann - Kendall cho thấy, xu thế giảm có ý nghĩa thống kê (p < 0,05) đối với cả ΔQ cực tiểu và cực đại. Những biến đổi này phản ánh tác động tổng hợp của vận hành thủy điện thượng nguồn, thay đổi mưa mùa và biến đổi khí hậu, dẫn đến suy giảm chức năng điều tiết tự nhiên của hồ Tonle Sap và dòng nền mùa khô ở hạ lưu Mekong. Phương pháp phân tích ΔQ theo tuần chứng minh hiệu quả trong nhận diện biến động ngắn hạn và xu thế điều tiết, cung cấp cơ sở khoa học quan trọng cho quản lý và điều hành nguồn nước xuyên biên giới vùng Mekong - đồng bằng sông Cửu Long.