ĐẶC ĐIỂM SINH HỌC CỦA CÂY MẮC MẬT (Clausenna indica (Dalzell) Oliv.) TẠI MỘT SỐ TỈNH MIỀN NÚI PHÍA BẮC, VIỆT NAM

Abstract

This study evaluated the biological characteristics of 15-year-old Clausena indica (Dalz.) Oliv. grown in three Northern mountainous provinces of Vietnam (Thai Nguyen, Cao Bang and Lang Son) on two representative soil types (ferralitic hill soil and limestone soil). Morphologically, the species is a small evergreen tree with pinnate leaves bearing numerous oil glands; flowers are small, bisexual, with five sepals, five petals, ten stamens, a superior ovary with three locules, and a style 3.2 - 3.3 mm long; fruits are spherical berries (10.8 - 11.8 mm in diameter) with thin pericarps densely covered with oil glands; seeds are ovoid. The size of flowers and fruits varied slightly among sites, whereas the structural characteristics remained stable across regions. In growth performance, trees produced three major shoot flushes (spring, summer and autumn), showing more vigorous growth on limestone soils. Quality indicators, including Ca, K, protein, total sugars, polyphenols, flavonoids, essential oil, vitamin C, and β -carotene, were significantly higher on limestone soils, indicating enhanced mineral uptake and secondary-metabolite biosynthesis under these ecological conditions. The results confirm the species’ high physiological and biochemical plasticity and provide a scientific basis for developing raw-material zones for essential-oil, medicinal, and functional-food production derived from its leaves and fruits in the northern mountainous region of Vietnam.

Tóm tắt

Nghiên cứu đánh giá đặc điểm sinh học của cây Mắc mật (Clausena indica (Dalzell) Oliv.) 15 năm tuổi tại 3 tỉnh miền núi phía Bắc (gồm: Thái Nguyên, Cao Bằng, Lạng Sơn) trên 2 loại đất (gồm: Đất feralit đồi và đất núi đá vôi). Về hình thái, cây gỗ nhỏ thường xanh, lá kép lông chim, lá chét hình bầu dục có nhiều đốm tuyến tinh dầu; hoa nhỏ, lưỡng tính, gồm 5 lá đài - 5 cánh, 10 nhị, bầu trên 3 ô, nhụy dài 3,2 - 3,3 mm; quả mọng hình cầu đường kính 10,8 - 11,8 mm, vỏ mỏng nhiều tuyến tinh dầu; hạt bầu dục. Kích thước hoa và quả biến động nhẹ theo lập địa, trong khi các đặc điểm cấu trúc của hoa và quả ổn định giữa các vùng. Về đặc điểm sinh trưởng, cây có 3 đợt ra lộc chính (Xuân, hè, thu), sinh trưởng nhanh hơn trên đất núi đá vôi. Các chỉ tiêu chất lượng (Ca, K, protein, đường tổng số, polyphenol, flavonoid, tinh dầu, vitamin C và β -caroten) cao hơn rõ rệt trên đất núi đá vôi, phản ánh khả năng hấp thu khoáng và tổng hợp hợp chất thứ cấp tốt hơn ở các dạng lập địa khác. Kết quả nghiên cứu đã khẳng định tính dẻo sinh lý - sinh hóa cao của loài và cung cấp cơ sở khoa học cho quy hoạch vùng nguyên liệu để sản xuất tinh dầu, dược liệu và thực phẩm chức năng từ lá và quả cây Mắc mật tại một số tỉnh miền núi phía Bắc.