ĐÁNH GIÁ NHẬN THỨC VÀ HÀNH VI SỬ DỤNG CÁC LOÀI CÂY RỪNG QUÝ HIẾM TẠI VÙNG ĐỆM KHU DỰ TRỮ THIÊN NHIÊN THẦN SA - PHƯỢNG HOÀNG, TỈNH THÁI NGUYÊN

Abstract

This study examines the relationship between socio-economic characteristics and awareness and behavior regarding the use of rare and valuable forest tree species among communities and management staff in the buffer zone of the Than Sa - Phuong Hoang Nature Reserve in Thai Nguyen province. Data were collected from 96 survey questionnaires and processed using SPSS 26.0, employing descriptive statistics, Pearson correlation and multiple linear regression. The results show that education level and occupation are important variables significantly influencing awareness and behavior regarding the use/level of use of rare and valuable forest tree species. Management staff scored higher in awareness and tended to use them more cautiously, while local people had a higher/more frequent harvesting frequency, especially for valuable timber and medicinal plants with economic value. The regression model indicates three significant variables: educational level (β = 0.372), occupation (β = 0.415) and target group (residents/officials) (β = –0.327), with an adjusted R² of 0.41, which represents the variability in awareness and usage behavior. The high level of exploitation of some species poses a risk of genetic resource depletion in the wild. The study proposes integrating communication and education, sustainable livelihood development, and co-management mechanisms between management agencies and local communities in strategies for the conservation and rational use of rare and valuable forest tree species in the buffer zone of the protected area.

Tóm tắt

Nghiên cứu này phân tích mối quan hệ giữa đặc điểm kinh tế - xã hội và nhận thức, hành vi sử dụng các loài cây rừng quý, hiếm của cộng đồng và cán bộ quản lý tại vùng đệm Khu Dự trữ Thiên nhiên Thần Sa - Phượng Hoàng thuộc tỉnh Thái Nguyên.  Dữ liệu được thu thập từ 96 phiếu điều tra được và xử lý bằng phần mềm SPSS 26.0, sử dụng thống kê mô tả, tương quan Pearson và hồi quy tuyến tính đa biến. Kết quả cho thấy, trình độ học vấn và nghề nghiệp là những biến quan trọng ảnh hưởng rõ đến nhận thức và hành vi sử dụng/mức độ sử dụng các loài cây rừng quý, hiếm. Nhóm cán bộ đạt điểm nhận thức cao hơn và có xu hướng sử dụng thận trọng hơn, trong khi người dân có tần suất khai thác cao hơn/thường xuyên hơn, đặc biệt đối với các loài gỗ quí và cây dược liệu có giá trị kinh tế. Mô hình hồi quy chỉ ra ba biến trình độ học vấn (β = 0,372), nghề nghiệp (β = 0,415) và nhóm đối tượng (người dân/cán bộ) (β = -0,327), với R² hiệu chỉnh đạt 0,41 biến thiên trong nhận thức và hành vi sử dụng. Thực trạng khai thác ở mức cao đối với một số loài hàm chứa nguy cơ suy giảm nguồn gen ngoài tự nhiên. Nghiên cứu đề xuất cần lồng ghép truyền thông - giáo dục, phát triển sinh kế bền vững và cơ chế đồng quản lý giữa cơ quan quản lý với cộng đồng địa phương trong các chiến lược bảo tồn và sử dụng hợp lý các loài cây rừng quý, hiếm ở vùng đệm khu bảo tồn.